مسئله ۸۰۹- روزه آن است که انسان به قصد قربت از اذان صبح تا مغرب از چیزهائی که روزه را باطل میکند اجتناب کند و مراد از قصد قربت یعنی به خاطر امتثال فرمان خدا و یا نجات از آتش جهنم و یا رسیدن به نعمتهای بهشتی روزه بگیرد و به انگیزهی هر کدام از مواردی که ذکر شد روزه بگیرد قصد قربت حاصل است.
مسئله ۸۱۰- لازم نیست انسان نیت روزه را از قلب خود بگذراند یا بر زبان آورد بلکه همینقدر که تصمیم بگیرد فردا روزه میگیرم کافی است و برای اینکه یقین کند تمام این مدت را روزه بوده است باید مقداری پیش از اذان صبح و مقداری هم بعد از اذان مغرب از اموری که روزه را باطل میکند اجتناب کند.
مسئله ۸۱۱- چون نیت به معنای تصمیم است دیگر برای هر روز ماه رمضان لازم نیست تصمیم جداگانه بگیرد چون تصمیم اولی موجود است.
مسئله ۸۱۲- کسی که پیش از اذان صبح بدون نیت روزه خوابیده است اگر پیش از ظهر بیدار شود و نیت کند روزهی او صحیح است چه روزهی او واجب باشد چه مستحب و اگر بعدازظهر بیدار شود نمیتواند نیت روزهی واجب کند، ولی اگر ماه رمضان باشد باید امساک کند.
مسئله ۸۱۳- اگر بخواهد غیر روزهی رمضان روزهی دیگری بگیرد باید آن را معین کند مثلاً تصمیم خود را مشخص کند که روزهی قضا یا روزهی نذر میگیرم، ولی در ماه رمضان لازم نیست نیت کند که روزهی ماه رمضان میگیرم بلکه اگر نداند ماه رمضان است یا فراموش کند و روزهی دیگری را نیت کند روزهی ماه رمضان محسوب میشود.
مسئله ۸۱۴- اگر بداند ماه رمضان است و عمداً تصمیم بر روزهی غیر رمضان کند نه روزهی رمضان محسوب میشود و نه روزهای که قصد کرده است.
مسئله ۸۱۵- اگر پیش از اذان صبح نیت کند و بیهوش شود و در بین روز به هوش آید بنابر احتیاط واجب باید روزهی آن روز را تمام کند و اگر تمام نکرد قضای آن را به جا آورد.
مسئله ۸۱۶- اگر نداند یا فراموش کند که ماه رمضان است و پیش از ظهر ملتفت شود چنانچه کاری که روزه را باطل میکند انجام نداده باشد باید نیت کند و روزهی او صحیح است و اگر کاری که روزه را باطل میکند انجام داده باشد، یا بعدازظهر ملتفت شود که ماه رمضان است روزهی او باطل است ولی باید تا مغرب کاری که روزه را باطل میکند انجام ندهد و بعد از ماه رمضان هم آن روزه را قضا کند.
مسئله ۸۱۷- اگر بچه پیش از اذان صبح ماه رمضان بالغ شود باید روزه بگیرد و اگر بعد از اذان بالغ شود، چنانچه پیش از ظهر باشد و چیزی از مبطلات روزه را به عمل نیاورده باشد، احتیاط واجب آن است که نیت کند و روزه بگیرد، و اگر بعد از ظهر باشد و چیزی از مبطلات را به جا آورده باشد لازم نیست امساک کند یا روزه را قضا کند.
مسئله ۸۱۸- اگر غیر از روزهی ماه رمضان روزهی معین دیگری بر انسان واجب باشد، مثلاً نذر کرده باشد که روزهی معینی را روزه بگیرد، چنانچه عمداً تا اذان صبح نیت نکند روزهاش باطل است، و اگر نداند که روزهی آن روز بر او واجب است یا فراموش کند و پیش از ظهر یادش بیاید، چنانچه کاری که روزه را باطل میکند انجام نداده باشد و نیت کند روزهی او صحیح است و گرنه باطل است.
مسئله ۸۱۹- اگر برای روزهی واجب غیر معینی مثل روزهی کفاره عمداً تا نزدیک ظهر نیت نکند اشکال ندارد، بلکه اگر پیش از نیت تصمیم داشته باشد که روزه نگیرد یا تردید داشته باشد که بگیرد یا نه، چنانچه کاری که روزه را باطل میکند انجام نداده باشد و پیش از ظهر نیت کند روزهی او صحیح است.
مسئله ۸۲۰- روزی که انسان شک دارد آخر شعبان است یا اول رمضان روزهی آن روز واجب نیست و اگر بخواهد روزه بگیرد چنانچه نیت امر واقع کند روزهاش صحیح است و بعد اگر معلوم شد که رمضان است از رمضان و اگر رمضان نیست در صورتی که قضا داشته باشد قضا و اگر قضا ندارد روزهی مستحب محسوب میشود.
مسئله ۸۲۱- اگر روزی را که شک دارد آخر شعبان است یا اول رمضان به نیت روزهی قضا یا روزهی مستحبی و مانند آن روزه بگیرد و در بین روز بفهمد که ماه رمضان است باید نیت روزه رمضان کند.
چیزهائی که روزه را باطل میکند
۱- خوردن و آشامیدن
مسئله ۸۲۲- اگر روزهدار عمداً چیزی بخورد یا بیاشامد روزهی او باطل میشود، چه خوردن و آشامیدن آن چیز معمول باشد مثل نان و آب، چه معمول نباشد مثل خاک و شیرهی درخت و چه کم باشد یا زیاد، حتی اگر مسواک را از دهان بیرون آورد و دوباره به دهان ببرد و رطوبت آن را فرو برد روزهی او باطل میشود مگر آنکه رطوبت مسواک در آب دهان به طوری از بین برود که رطوبت خارج به آن گفته نشود.
مسئله ۸۲۳- اگر موقعی که مشغول غذا خوردن است بفهمد صبح شده باید لقمهی اول که از شروع سحری به دهان گذاشته بیرون آورد و چنانچه عمداً فرو برد روزهاش باطل است و کفاره هم بر او واجب میشود.
مسئله ۸۲۴- اگر روزهدار سهواً چیزی بخورد یا بیاشامد روزهاش باطل نمیشود.
مسئله ۸۲۵- احتیاط واجب آن است که روزهدار از آمپول و سرم غذائی اجتناب کند ولی تزریق آمپولها و سرمهای دیگر اشکال ندارد.
مسئله ۸۲۶- فرو بردن آب دهان، اگر چه به واسطهی خیال کردن ترشی و به آب افتادن دهان و مانند آن که در دهان جمع شده باشد، روزه را باطل نمیکند.
مسئله ۸۲۷- فرو بردن اخلاط سر و سینه تا به فضای دهان نرسیده اشکال ندارد، ولی اگر داخل فضای دهان شود واجب است آن را از جهت حرمت اکل خبائث فرو نبرد و فضای دهان از مخرج «خاء» شروع شود.
مسئله ۸۲۸- اگر روزهدار به قدری تشنه شود که بترسد از تشنگی هلاک شود و یا اینکه ادامهی تشنگی به او ضرر داشته باشد و یا موجب حرج و سختی شود میتواند به اندازه رفع تشنگی و ضرر و نجات از مرگ آب بیاشامد اما روزهاش باطل میشود و اگر ماه مبارک رمضان باشد باید در بقیه روز از اموری که روزه را باطل میکند خودداری کند.
مسئله ۸۲۹- انسان نمیتواند به خاطر ضعف، روزه را بخورد ولی اگر ضعف او به قدری است که معمولاً نمیشود آن را تحمل کرد خوردن روزه اشکال ندارد.
۲- جماع
مسئله ۸۳۰- جماع روزه را باطل میکند، اگر چه فقط به مقدار ختنهگاه داخل شود و منی هم بیرون نیاید.
مسئله ۸۳۱- اگر کمتر از مقدار ختنهگاه داخل شود و منی هم بیرون نیاید، روزه باطل نمیشود.
مسئله ۸۳۲- اگر شک کند به اندازهی ختنهگاه داخل شده یا نه روزه او صحیح است.
مسئله ۸۳۳- اگر فراموش کند که روزه است و جماع کند، یا او را مجبور به جماع کنند مثل زنی که شوهرش او را مجبور به همبستری کند، روزه زن باطل نمیشود ولی اگر در میان عمل متوجه شد که روزه است، و یا اجبار از بین رفت باید فوراً از حال همبستری خارج شود، و اگر خارج نشود روزهی او باطل است.
۳- استمناء
مسئله ۸۳۴- اگر روزه دار استمناء کند، یعنی با خود کاری کند که منی از او بیرون بیاید، چه با لمس کردن و یا بوسیدن و یا نگاه و یا تصور صورت زن باشد، روزهاش باطل میشود.
مسئله ۸۳۵- کسی که میداند که اگر عمداً منی از خود بیرون آورد روزهاش باطل میشود در صورتی که به قصد بیرون آمدن منی مثلاً با همسر خود بازی و شوخی کند، واجب است روزه را تمام کند و قضا هم بکند.
مسئله ۸۳۶- اگر روزهدار بدون قصد بیرون آمدن منی مثلاً با همسر خود بازی و شوخی کند، چنانچه اطمینان دارد که منی از او خارج نمیشود اگر چه اتفاقاً منی بیرون آید روزهی او صحیح است و اگر اطمینان ندارد در صورتی که منی از او بیرون آید روزهاش باطل است.
۴- دروغ بستن به خدا و پیغمبر
مسئله ۸۳۷- اگر روزهدار به گفتن یا به نوشتن یا به اشاره و مانند اینها به خدا و پیامبر اکرم (ص) عمداً نسبت دروغ بدهد اگر چه فوراً بگوید دروغ گفتم یا توبه کند روزهی او باطل است، ولی نسبت دروغ دادن به سایر انبیا و اوصیاء معصومین (علیهم السلام) و حضرت صدیقهی طاهره (سلام الله علیها) گرچه حرام مضاعف است اما روزه را باطل نمیکند.
مسئله ۸۳۸- اگر بخواهد خبری را که نمیداند راست است یا دروغ نقل بکند بنابر احتیاط واجب باید از کسی که آن خبر را گفته و یا از کتابی که آن خبر در آن نوشته شده است نقل کند مثلاً بگوید فلان راوی از پیامبر(ص) چنین نقل کرده یا در فلان کتاب نوشته شده که پیامبر (ص) چین فرموده است و اگر چنین عمل کرد و بعد فهمید که خبر دروغ بوده روزهاش باطل نمیشود.
۵- رساندن غبار غلیظ به حلق
مسئله ۸۳۹- رساندن غبار غلیظ به حلق روزه را باطل میکند، چه غبار چیزی باشد که خوردن آن حلال است مثل آرد، یا غبار چیزی باشد که خوردن آن حرام است مثل خاک و بنابر احتیاط واجب باید غباری هم که غلیظ نیست به حلق نرساند.
مسئله ۸۴۰- احتیاط واجب آن است که روزهدار بخار غلیظ و دود سیگار و تنباکو و مانند اینها را هم به حلق نرساند.
۶- فرو بردن سر در آب
مسئله ۸۴۱- اگر روزهدار عمداً تمام سر را در آب فرو برد چه باقی بدن او از آب بیرون باشد و یا نباشد روزهاش بنابر احتیاط باطل است و مراد از سر خود سر است و گردن داخل در سر نیست؛ در باطل شدن روزه به فرو بردن سر فرقی میان عالم به مسئله و یا جاهل به مسئله نیست.
مسئله ۸۴۲- اگر فراموش کند که روزه است و سر را در آب فرو برد، یا دیگری به زور سر او را در آب فرو برد چنانچه در زیر آب یادش بیاید که روزه است یا آن کس دست خود را بردارد باید فوراً سر را بیرون آورد و چنانچه بیرون نیاورد روزهاش باطل میشود.
مسئله ۸۴۳- اگر برای آنکه کسی را از غرق شدن نجات دهد مجبور شود که سر را در آب فرو برد چنانچه نجات دادن آن کس واجب باشد، مثل اینکه جان مسلمانی در خطر باشد، بنابر احتیاط روزهاش باطل و باید قضای آن را به جا آورد.
۷- باقیماندن بر جنابت و حیض و نفاس تا اذان صبح
مسئله ۸۴۴- اگر جنب عمداً تا اذان صبح غسل نکند یا اگر وظیفهاش تیمم است عمداً تیمم نکند روزهاش باطل است.
مسئله ۸۴۵- کسی که جنب است در ماه رمضان در صورت تنگ بودن وقت تکلیف او تیمم و روزهاش صحیح است اگر چه در تأخیر غسل معصیت کرده است اما در قضای روزهی رمضان اگر وقت موسَّع باشد (یعنی برای انجام مجدد آن وقت باشد) تیمم صحیح نبوده و روزهاش باطل است و اگر وقت مضیّق باشد (یعنی برای انجام مجدد آن وقت نباشد) بنابر احتیاط واجب روزه را با تیمم بگیرد و قضای آن را هم به جا آورد ولی در روزههای واجب دیگر اگر عمداً تا صبح جنب بماند روزهی او صحیح است.
مسئله ۸۴۶- کسی که در شب ماه رمضان میداند برای غسل و تیمم وقت ندارد نمیتواند خود را جنب کند، و اگر جنب کند روزهاش باطل و کفاره هم بر او واجب میشود، ولی اگر برای تیمم وقت داشته باشد میتواند خود را جنب کند و با تیمم روزهاش صحیح است.
مسئله ۸۴۷- کسی که در شب ماه رمضان جنب است و میداند که اگر بخوابد تا صبح بیدار نمیشود، نباید بخوابد و چنانچه بخوابد و تا صبح بیدار نشود روزهاش باطل است و قضا و کفاره بر او واجب میشود.
مسئله ۸۴۸- هرگاه جنب در شب ماه رمضان بخوابد و بیدار شود احتیاط واجب آن است که پیش از غسل نخوابد، اگر چه احتمال بدهد که اگر دوباره بخوابد پیش از اذان صبح بیدار میشود.
مسئله ۸۴۹- کسی که در شب ماه رمضان جنب است و میداند و احتمال میدهد که اگر بخوابد پیش از اذان صبح بیدار میشود، چنانچه تصمیم داشته باشد که بعد از بیدار شدن غسل کند و با این تصمیم بخوابد و تا اذان صبح خواب بماند روزهاش صحیح است.
مسئله ۸۵۰- کسی که در شب ماه رمضان جنب است و میداند یا احتمال میدهد که اگر بخوابد پیش از اذان صبح بیدار میشود چنانچه غفلت داشته باشد که بعد از بیدار شدن باید غسل کند، در صورتی که بخوابد و تا اذان صبح خواب بماند بنابر احتیاط قضا و کفاره بر او واجب میشود.
مسئله ۸۵۱- کسی که در شب ماه رمضان جنب است و میداند یا احتمال میدهد که اگر بخوابد پیش از اذان صبح بیدار میشود، چنانچه نخواهد بعد از بیدار شدن غسل کند یا تردید داشته باشد که غسل کند یا نه در صورتی که بخوابد و بیدار نشود روزهاش باطل است.
مسئله ۸۵۲- اگر جنب در شب ماه رمضان بخوابد و بیدار شود و بداند یا احتمال دهد که اگر دوباره بخوابد پیش از اذان صبح بیدار میشود و تصمیم هم داشته باشد که بعد از بیدار شدن غسل کند، چنانچه دوباره بخوابد و تا اذان بیدار نشود باید روزهی آن روز را قضا کند و اگر از خواب دوم بیدار شود و برای مرتبهی سوم بخوابد و تا اذان صبح بیدار نشود قضای روزه بر او واجب میشود و بنابر احتیاط مستحب کفاره هم بدهد.
مسئله ۸۵۳- خوابی را که در آن محتلم شده نباید خواب اوّل حساب کند بلکه اگر از آن خواب بیدار شود و دوباره بخوابد خواب اوّل حساب میشود.
مسئله ۸۵۴- اگر روزهدار در روز محتلم شود واجب نیست فوراً غسل کند.
مسئله ۸۵۵- هر گاه در ماه رمضان بعد از اذان صبح بیدار شود و ببیند محتلم شده، اگر چه بداند پیش از اذان محتلم شده روزهی او صحیح است.
مسئله ۸۵۶- اگر زن در ماه رمضان پیش از اذان صبح از حیض یا نفاس پاک شود و عمداً غسل نکند یا اگر وظیفهی او تیمم است عمداً تیمم نکند روزهاش باطل است و در قضای ماه رمضان بنابر احتیاط واجب روزهاش باطل و در غیر ماه رمضان و قضای آن روزهاش باطل نیست.
مسئله ۸۵۷- اگر زن نزدیک صبح از حیض یا نفاس پاک شود و برای هیچ کدام از غسل و تیمم وقت نداشته باشد و یا بعد از نماز بفهمد که پیش از اذان پاک بوده روزهی آن روز چه روزه ماه رمضان واجب معین و غیر ماه رمضان واجب غیر معین و یا روزهی مستحبی باشد صحیح است.
مسئله ۸۵۸- اگر زن بعد از اذان صبح از خون یا حیض یا نفاس پاک شود یا در بین روز خون حیض یا نفاس ببیند، اگر چه نزدیک مغرب باشد، روزهی او باطل است.
مسئله ۸۵۹- اگر زن غسل حیض یا نفاس را فراموش کند و بعد از یک روز یا چند روز یادش بیاید روزههائی که گرفته صحیح است.
مسئله ۸۶۰- اگر زنی که در حال استحاضه است غسلهای خود را به تفصیلی که در احکام استحاضه در احکام غسل کردن گفته شد به جا آورد روزهی او صحیح است.
۸- اماله کردن
مسئله ۸۶۱- اماله کردن با چیز روان اگر چه از روی ناچاری و برای معالجه باشد روزه را باطل میکند.
۹- قی کردن
مسئله ۸۶۲- هرگاه روزهدار عمداً قی کند اگر چه به واسطهی مرض و مانند آن ناچار باشد روزهاش باطل میشود ولی اگر سهواً یا بیاختیار قی کند اشکال ندارد.
احکام چیزهائی که روزه را باطل میکند.
مسئله ۸۶۳- اگر انسان عمداً و از روی اختیار کاری که روزه را باطل میکند انجام دهد روزهی او باطل میشود و چنانچه از روی عمد نباشد اشکال ندارد ولی جنب اگر بخوابد به تفصیلی که در مسئله ۸۵۲ گفته شد تا اذان صبح غسل نکند روزه او باطل است.
مسئله ۸۶۴- اگر روزهدار سهواً یکی از کارهائی را که روزه را باطل میکند انجام دهد و به خیال اینکه روزهاش باطل شده عمداً دوباره یکی از آنها را به جا آورد روزه او باطل میشود.
مسئله ۸۶۵- اگر چیزی به زور در گلوی روزهدار بریزند، یا سر او را به زور در آب فرو برند روزه او باطل نمیشود، ولی اگر مجبور کنند که روزه خود را باطل کند مثلاً به او بگویند اگر غذا نخوری ضرر مالی یا جانی به تو میزنیم و خودش برای جلوگیری از ضرر چیزی بخورد روزهاش باطل میشود.
جاهائی که قضا و کفاره واجب است
مسئله ۸۶۶- اگر در روزهی ماهرمضان عمداً قی کند، یا در شب جنب شود و به تفصیلی که در مسئله ۸۵۲ گفته شد بیدار شود و دوباره بخوابد و تا اذان صبح بیدار نشود فقط باید قضای آن روز را بگیرد، ولی اگر کار دیگری که روزه را باطل میکند عمداً انجام دهد، در صورتی که میدانسته آن کار روزه را باطل میکند، قضا و کفاره بر او واجب میشود.
کفارهی روزه
مسئله ۸۶۷- کسی که کفارهی روزه ماه رمضان بر او واجب است باید یک بنده آزاد کند، یا به دستوری که در مسئله بعد گفته میشود دو ماه روزه بگیرد، یا شصت فقیر را سیر کند یا به هر کدام یک مُد (تقریباً ۷۵۰ گرم) طعام یعنی گندم یا آرد یا نان بدهد، و چنانچه اینها برایش ممکن نباشد باید هجده روز پی در پی روزه بگیرد و اگر نتواند بنابر احتیاط واجب هر چند مُد که میتواند به فقرا طعام بدهد و اگر نتواند روزه بگیرد و طعام دهد باید استغفار کند، اگر چه مثلاً یک مرتبه بگوید: «اَستغْفُرالله» و احتیاط واجب آن است که هر وقت بتواند کفاره را بدهد.
مسئله ۸۶۸- کسی که میخواهد دو ماه کفاره روزهی ماه رمضان را بگیرد باید سی و یک روز آن را پی در پی بگیرد و اگر بقیهی آن پی در پی نباشد اشکالی ندارد.
مسئله ۸۶۹- کسی که میخواهد دو ماه کفارهی روزهی ماه رمضان را بگیرد، نباید موقعی شروع کند که در بین سی و یک روز روزی باشد که مانند عید قربان روزهی آن روز حرام است.
مسئله ۸۷۰- اگر در بین روزهائی که باید پی در پی روزه بگیرد عذری، مثل حیض یا نفاس یا سفری که در رفتن آن مجبور است برای او پیش آید بعد از برطرف شدن عذر واجب نیست روزهها را از سر بگیرد، بلکه بقیه را بعد از برطرف شدن عذر به جا آورد.
مسئله ۸۷۱- اگر به چیز حرامی روزهی خود را باطل کند، چه آن چیز اصلاً حرام باشد مثل شراب و زنا یا به جهتی حرام شده باشد مانند خوردن غذای حلالی که برای انسان ضرر دارد و یا نزدیکی کردن با عیال خود در حال حیض، بنابر احتیاط کفاره جمع بر او واجب میشود یعنی باید یک بنده آزاد کند و دو ماه روزه بگیرد و شصت فقیر را سیر کند، یا به هر کدام از آنها یک مد، که تقریباً ۷۵۰ گرم است، گندم یا آرد یا نان بدهد و چنانچه هر سه برایش ممکن نباشد هر کدام از آنها که ممکن است باید انجام دهد.
مسئله ۸۷۲- اگر روزهدار دروغی را به خدا و پیغمبر (ص) نسبت دهد، اگر چه روزهی خود را به چیز حرام باطل کرده است ولی کفارهی جمع، که تفصیل آن در مسئله پیش گفته شد، بر او واجب نمیشود.
مسئله ۸۷۳- اگر روزهدار در یک روز ماه رمضان چند مرتبه جماع کند، بنابر احتیاط برای هر دفعه یک کفاره بر او واجب است ولی اگر جماع او حرام باشد برای هر دفعه یک کفارهی جمع واجب میشود.
مسئله ۸۷۴- اگر روزهدار در یک ماه رمضان چند مرتبه غیر جماع کار دیگری که روزه را باطل میکند انجام دهد، برای همهی آنها یک کفاره کافی است.
مسئله ۸۷۵- اگر روزهدار غیر جماع کار دیگری که روزه را باطل میکند انجام دهد و بعد با حلال خود جماع کند، بنابر احتیاط برای هر کدام یک کفاره واجب میشود.
مسئله ۸۷۶- اگر روزهدار غیر جماع کار دیگری که حلال است و روزه را باطل میکند انجام دهد مثلاً آب بیاشامد و بعد کار دیگری که حرام است و روزه را باطل میکند، غیر جماع، انجام دهد، مثلاً غذای حرامی بخورد، یک کفاره کافی است.
مسئله ۸۷۷- اگر روزهدار آروغ بزند و چیزی در دهانش بیاید چنانچه عمداً آن را فرو ببرد روزهاش باطل است و باید قضای آن را بگیرد و کفاره هم بر او واجب میشود و اگر خوردن آن چیز حرام باشد، مثلاً موقع آروغ زدن خون یا غذائی که از صورت غذا بودن خارج شده به دهان او بیاید و عمداً آن را فرو برد باید قضای آن روزه را بگیرد و بنابر احتیاط کفاره جمع هم بر او واجب است.
مسئله ۸۷۸- کسی که میتواند وقت را تشخیص دهد اگر به گفتهی کسی که میگوید مغرب شده افطار کند بعد بفهمد که مغرب نبوده است قضا و کفاره بر او واجب میشود ولی اگر دو نفر عادل گفته باشد فقط قضا لازم است و کفاره لازم نیست.
مسئله ۸۷۹- اگر روزهدار در ماه رمضان با زن خود که روزهدار است جماع کند، چنانچه زن خود را مجبور کرده باشد کفارهی روزهی خودش و روزهی زن را باید بدهد و اگر زن به جماع راضی بوده بر هر کدام یک کفاره واجب میشود.
مسئله ۸۸۰- اگر زنی شوهر روزهدار خود را مجبور کند که جماع کند یا کار دیگری که روزه را باطل میکند انجام دهد، واجب نیست کفارهی روزهی شوهر را بدهد.
مسئله ۸۸۱- اگر روزهدار در ماه رمضان زن خود را مجبور به جماع کند و در بین جماع زن راضی شود بنابر احتیاط واجب باید مرد دو کفاره و زن یک کفاره بدهد.
مسئله ۸۸۲- اگر مرد زن خود را مجبور کند که غیر جماع کار دیگری که روزه را باطل میکند به جا آورد، کفارهی زن را نباید بدهد و بر خود زن هم کفاره واجب نیست.
مسئله ۸۸۳- انسان نباید در به جا آوردن کفاره کوتاهی کند، ولی لازم نیست فوراً آن را انجام دهد.
مسئله ۸۸۴- کسی که باید برای کفاره یک روز شصت فقیر را طعام بدهد، اگر به شصت فقیر دسترسی دارد باید به شصت فقیر کفاره بدهد و اگر نمیتواند به عدهی کمتر به هر کدام از آنها بیشتر از یک مُد، تقریباً ۷۵۰ گرم، طعام بدهد، یا یک فقیر را بیشتر از یک مرتبه سیر کند ولی نمیتواند برای هر یک از عیالات آن فقیر اگر چه صغیر باشند یک مد به آن فقیر بدهد که به عیالاتش بخوراند و اگر بخواهد که کفاره ملک عیالاتش بشود باید آن فقیر ولی صغیر آنان و وکیل کبیر آنان باشد.
مسئله ۸۸۵- کسی که روزهی ماه رمضان را گرفته است اگر بعدازظهر عمداً کاری که روزه را باطل میکند انجام دهد، باید به ده فقیر هر کدام یک مُد طعام بدهد و اگر نمیتواند سه روز روزه بگیرد.
جاهائی که فقط قضای روزه واجب است
مسئله ۸۸۶- در چند صورت فقط قضای روزه بر انسان واجب است و کفاره واجب نیست: اول- آنکه روزهدار در روز ماه رمضان عمداً قی کند. دوم- آنکه در شب ماه رمضان جنب باشد و به تفصیلی که در مسئلهی ۸۴۹ گفته شد تا اذان صبح از خواب دوم و سوم بیدار نشود. سوم- عملی که روزه را باطل میکند به جا نیاورد ولی نیت روزه نکند یا ریا کند، یا قصد کند که روزه نباشد، یا قصد کاری که روزه را باطل میکند انجام دهد. چهارم- آنکه در ماه رمضان غسل جنابت را فراموش کند و با حال جنابت یک روز یا چند روز روزه بگیرد. پنجم- آنکه در ماه رمضان بدون اینکه تحقیق کند صبح شده یا نه، کاری که روزه را باطل میکند انجام دهد و بعد معلوم شود که صبح بوده است و نیز اگر بعد از تحقیق با اینکه گمان دارد صبح شده کاری که روزه را باطل میکند انجام دهد و بعد معلوم شود که صبح بوده است قضای آن روز بر او واجب است، بلکه اگر بعد از تحقیق شک کند که صبح شده یا نه و کاری که روزه را باطل میکند انجام دهد، بعد معلوم شود صبح بوده احتیاط واجب آن است که قضای روزهی آن روز را به جا آورد. ششم- آنکه کسی بگوید صبح نشده و انسان به گفتهی او کاری که روزه را باطل میکند انجام دهد بعد معلوم شود که صبح بوده است. هفتم- آنکه کسی بگوید صبح شده است و انسان به گفتهی او یقین نکند، یا خیال کند شوخی میکند و کاری که روزه را باطل میکند انجام دهد بعد معلوم شود که صبح بوده است. هشتم- آنکه نابینا و مانند آن به گفتهی کس دیگر یقین کند که مغرب شده و افطار کند، بعد معلوم شود مغرب نبوده است. نهم- آنکه به واسطهی تاریکی یقین کند که مغرب شده و افطار کند بعد معلوم شود مغرب نبوده است ولی اگر هوا ابری باشد و یقین کند که مغرب شده و افطار کند، بعد معلوم شود مغرب نبوده است قضا لازم نیست. دهم- آنکه برای خنک شدن یا بیجهت مضمضه کند یعنی آب در دهان بگرداند و بیاختیار فرو رود ولی اگر فراموش کند که روزه است و آب را فرو دهد یا برای وضوء مضمضه کند و بیاختیار فرو رود، قضا بر او واجب نیست.
احکام روزهی قضا
مسئله ۸۸۷- اگر کافر مسلمان شود واجب نیست روزههای وقتی را که کافر بوده قضا کند، ولی اگر مسلمان کافر شود و دوباره مسلمان گردد، روزههای وقتی که کافر بوده را باید قضا کند.
مسئله ۸۸۸- اگر برای عذری چند روز روزه نگیرد و بعد شک کند که چه وقت عذرش برطرف شده است بنابر احتیاط واجب باید مقدار بیشتری را که احتمال میدهد روزه نگرفته است قضا کند، مثلاً کسی که پیش از ماهرمضان مسافرت کرده و نمیداند که پنجم رمضان از سفر برگشته یا ششم، باید احتیاطاً شش روز روزه بگیرد ولی کسی که نمیداند چه وقت عذر برایش پیدا شده میتواند مقدار کمتر را قضا کند، مثلاً اگر در آخرهای ماه رمضان مسافرت کند و بعد از رمضان برگردد و نداند که بیست و پنجم ماه رمضان مسافرت کرده یا بیست و ششم میتواند مقدار کمتر یعنی پنج روز را قضا کند، اگر چه احتیاط مستحب آن است که مقدار بیشتر یعنی شش روز را قضا کند.
مسئله ۸۸۹- اگر از چند ماه رمضان روزهی قضا داشته باشد، قضای هر کدام را که اول بگیرد مانعی ندارد ولی اگر وقت رمضان آخر تنگ باشد، مثلاً پنج روز از رمضان آخر قضا داشته باشد و پنج روز هم به رمضان مانده باشد، احتیاط آن است که اول قضای رمضان آخر را بگیرد.
مسئله ۸۹۰- اگر قضای روزهی چند ماه رمضان بر او واجب باشد در نیت خود معین نکند روزهای را که میگیرد قضای کدام رمضان است قضای سال اول حساب میشود.
مسئله ۸۹۱- کسی که قضای روزهی ماه رمضان را گرفته است اگر وقت قضای روزه تنگ نباشد میتواند پیش از ظهر روزهی خود را باطل کند.
مسئله ۸۹۲- اگر به واسطهی مرض، یا حیض، یا نفاس روزه ماه رمضان را نگیرد و پیش از تمام شدن ماه رمضان بمیرد لازم نیست روزههایی را که نگرفته است برای او قضا کنند.
مسئله ۸۹۳- اگر به واسطهی مرضی روزه رمضان را نگرفته باشد و مرض او تا رمضان سال بعد طول بکشد، قضای روزههایی را که نگرفته بر او واجب نیست و باید برای هر روز یک مُد، که تقریباً ۷۵۰ گرم است، طعام یعنی گندم یا آرد یا نان به فقیر بدهد، ولی اگر به واسطهی عذر دیگری مثلاًَ برای مسافرت روزه نگرفته باشد و عذر او تا رمضان بعد باقی بماند، روزههایی را که نگرفته باید قضا کند و احتیاط واجب آن است که برای هر روز یک مُد طعام به فقیر بدهد.
مسئله ۸۹۴- اگر به واسطهی مرضی روزه رمضان را نگیرد و بعد از رمضان مرض او برطرف شود ولی عذر دیگری پیدا کند که نتواند تا رمضان بعد قضای روزه را بگیرد، باید روزههایی را که نگرفته قضاء کند و نیز اگر در ماه رمضان غیر مرض عذر دیگری داشته باشد و بعد از رمضان آن عذر برطرف شود و تا رمضان سال بعد به واسطهی مرض نتواند روزه بگیرد، روزههایی را که نگرفته است باید قضا کند و در هر دو صورت فدیه (یعنی تقریباً ۷۵۰ گرم طعام) هم بدهد.
مسئله ۸۹۵- اگر در ماه رمضان به واسطهی عذری روزه نگیرد و بعد از رمضان عذر او برطرف شود و تا رمضان آینده عمداً قضای روزه را نگیرد باید روزه را قضا کند و برای هر یک روز یک مُد طعام یعنی تقریباً ۷۵۰ گرم گندم و یا آرد و یا نان به فقیر بدهد.
مسئله ۸۹۶- اگر قضای روزهی رمضان را از چند سال تأخیر بیندازد باید قضا را بگیرد و برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد.
مسئله ۸۹۷- اگر روزهی ماه رمضان را عمداً نگیرد باید قضای آن را به جا آورد و برای هر روز دو ماه روزه بگیرد، یا شصت فقیر را طعام بدهد، یا بنده آزاد کند و چنانچه تا رمضان آینده قضای آن روزه را به جا نیاورد، برای هر روز دادن یک مُد طعام نیز بنابر احتیاط واجب لازم است.
مسئله ۸۹۸- اگر روزهی رمضان را عمداً نگیرد و در روز مکرر جماع کند بنابر احتیاط واجب کفاره هم مکرر میشود ولی اگر چند مرتبه کار دیگری که روزه را باطل میکند انجام دهد، مثلاً چند مرتبه غذا بخورد، یک کفاره کافی است.
احکام روزهی مسافر
مسئله ۸۹۹- مسافری که باید نمازهای چهار رکعتی را در سفر دو رکعت بخواند نباید روزه بگیرد، و مسافری که نمازش را تمام بخواند، مثل کسی که شغلش مسافرت یا سفر او سفر معصیت است، باید در سفر روزه بگیرد.
مسئله ۹۰۰- مسافرت در ماه رمضان اشکال ندارد ولی اگر برای فرار از روزه باشد مکروه است.
مسئله ۹۰۱- کسی که نمیداند روزه مسافر باطل است، اگر در سفر روزه بگیرد و در بین روز مسئله را بفهمد روزهاش باطل میشود و اگر تا مغرب نفهمد روزهاش صحیح است.
مسئله ۹۰۲- اگر فراموش کند که مسافر است، یا فراموش کند که روزهی مسافر باطل است و در سفر روزه بگیرد روزهی او باطل است.
مسئله ۹۰۳- اگر روزهدار بعد از ظهر مسافرت کند باید روزهی خود را تمام کند و اگر پیش ازظهر مسافرت کند وقتی به حد ترخص برسد، یعنی به جایی برسد که دیوار شهر را نبیند و صدای اذان آن را نشنود، باید روزهی خود را باطل کند و اگر پیش از آن روزه را باطل کند کفاره بر او واجب است.
مسئله ۹۰۴- اگر مسافر پیش از ظهر به وطنش برسد، یا به جایی برسد که میخواهد ده روز در آنجا بماند، چنانچه کاری که روزه را باطل میکند انجام نداده است باید آن روز را روزه بگیرد و اگر انجام داده است روزهی آن روز بر او واجب نیست.
مسئله ۹۰۵- اگر مسافر بعدازظهر به وطنش برسد، یا به جایی برسد که میخواهد ده روز در آنجا بماند نباید آن روز را روزه بگیرد.
کسانی که روزه بر آنها واجب نیست
مسئله ۹۰۶- کسی که به واسطهی پیری نمیتواند روزه بگیرد، یا روزه گرفتن برای او مشقت دارد، روزه بر وی واجب نیست ولی در صورت دوم باید برای هر روز یک مُد (تقریباً۷۵۰ گرم) گندم یا آرد یا نان به فقیر بدهد و همچنین در صورت اول بنابر احتیاط مستحب.
مسئله ۹۰۷- کسی که به واسطهی پیری روزه نگرفته است اگر بعد از ماه رمضان بتواند روزه بگیرد بنابر احتیاط مستحب قضای روزههایی را که نگرفته به جا آورد.
مسئله ۹۰۸- اگر انسان مرضی دارد که زیاد تشنه میشود و نمیتواند تشنگی را تحمل کند، یا برای او مشقت دارد، روزه بر او واجب نیست ولی در صورت دوم باید برای هر روز یک مُد گندم یا جو و مانند اینها به فقیر بدهد و احتیاط مستحب آن است که بیشتر از مقداری که ناچار است آب نیاشامد و چنانچه بعداً بتواند روزه بگیرد، باید روزههایی را که نگرفته قضا کند.
مسئله ۹۰۹- زنی که زاییدن او نزدیک است و روزه برای حملش ضرر دارد، روزه بر او واجب نیست و باید برای هر روز یک مُد طعام یعنی گندم یا آرد یا نان به فقیر بدهد و نیز اگر روزه برای خودش ضرر دارد روزه بر او واجب نیست و بنابر احتیاط واجب باید برای هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد و در هر دو صورت روزههایی را که نگرفته است باید قضا کند.
مسئله ۹۱۰- زنی که بچه شیر میدهد و شیر او کم است چه مادر بچه یا دایهی او باشد و یا اینکه بیاجرت شیر دهد، اگر روزه برای بچهای که شیر میدهد ضرر دارد روزه بر او واجب نیست و باید برای هر روز یک مُد طعام یعنی گندم یا آرد یا نان به فقیر بدهد و در هر دو صورت روزههایی را که نگرفته است باید قضا کند، ولی اگر کسی پیدا شود که بیاجرت بچه را شیر دهد، یا برای شیر دادن بچه از پدر و مادر بچه یا از کس دیگری که اجرت او را بدهد اجرت بگیرد، احتیاط واجب آن است بچه را به او بدهد و روزه بگیرد.
راه ثابت شدن اول ماه
مسئله ۹۱۱- اول ماه به پنج طریق ثابت میشود: اول، آنکه خود انسان ماه را ببیند و در این طریق رؤیت ماه با چشم مسلح (دوربین و تلسکوپ) کفایت میکند. دوم، عدهای که از گفته آنان یقین پیدا میشود بگویند ماه را دیدهایم، و همچنین است هر چیزی که به واسطهی آن یقین پیدا شود. سوم، دو مرد عادل بگویند که در شب ماه را دیدهایم ولی اگر صفت ماه را بر خلاف یکدیگر بگویند، اول ماه ثابت نمیشود. چهارم، سی روز از اول ماه شعبان بگذرد که به واسطهی آن اول ماه رمضان ثابت میشود و سی روز از اول رمضان بگذرد که به واسطهی آن اول ماه شوال ثابت میشود. پنجم، حاکم شرع (در اینجا یعنی فقیهی که عهدهدار حکومت است) حکم کند که اول ماه است.
مسئله ۹۱۲- اگر حاکم شرع حکم کند که اول ماه است، کسی هم که تقلید او را نمیکند باید به حکم او عمل کند ولی کسی که بداند حکم حاکم شرع مطابق واقع نیست نباید به حکم وی عمل کند.
مسئله ۹۱۳- اول ماه با پیشگوئی منجمین ثابت نمیشود ولی اگر انسان از گفتهی آنان یقین پیدا کند باید به آن عمل کند.
مسئله ۹۱۴- اگر اول ماه در شهری با بنیهی عادله ثابت شود، برای مردم شهرهای دیگر نیز کفایت میکند.
مسئله ۹۱۵- روزی را که انسان نمیداند آخر رمضان است یا اول شوال باید روزه بگیرد ولی اگر پیش از مغرب بفهمد که اول شوال است باید افطار کند.
روزههای حرام و مکروه
مسئله ۹۱۶- روز عید فطر و قربان حرام است و نیز روزی را که انسان نمیداند آخر شعبان است یا اول رمضان اگر به نیت اول رمضان روزه بگیرد حرام است.
مسئله ۹۱۷- اگر به واسطهی روزهی مستحبی زن حق شوهر از بین برود روزهی او حرام است و احتیاط مستحب آن است که اگر حق شوهر هم از بین نرود، بدون اجازهی او روزهی مستحبی نگیرد و لازم نیست که اجازهی خاص به جهت گرفتن روزه بگیرد، بلکه اگر اجازهی عام بگیرد کفایت میکند.
مسئله ۹۱۸- روزهی مستحبی اولاد اگر اسباب اذیت پدر و مادر یا جدّ شود حرام است.
مسئله ۹۱۹- اگر پسر بدون اجازهی پدر روزهی مستحبی بگیرد و در بین روز پدر او را نهی کند باید افطار کند.
مسئله ۹۲۰- روزهی روز عاشورا و روزی که انسان شک دارد روز عرفه است یا عید قربان مکروه است.
* برگرفته از منتخب رساله توضیح المسائل(با تجدید نظر و اضافات)، مطابق با فتاوای فقیه اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) حضرت آیت الله العظمی حاج سید عزالدین حسینی زنجانی (دامت برکاته)، زیر چاپ